Transport qatlami (Transport Layer)
Transport qatlami OSI modelining 4-qatlami bo'lib, ilovalarni tarmoqda ifodalash va ma'lumotlarni ishonchli yoki tez uzatishni ta'minlaydi. Ikkita asosiy protokol: TCP va UDP.
TCP
Transmission Control Protocol
Ishonchli uzatish
Barcha paketlar maqsadga yetib borishini va to'g'ri tartibda kelishini kafolatlaydi
Ulanish o'rnatish
Ma'lumot yuborishdan oldin ulanish o'rnatiladi (3-way handshake)
Tartiblash
Paketlar ketma-ket raqamlanadi va tartibda qayta tiklanadi
Qayta yuborish
Yo'qolgan paketlar qaytadan yuboriladi
Qayerda ishlatiladi: HTTP, HTTPS, FTP, Email, SSH
UDP
User Datagram Protocol
Tez uzatish
Minimal overhead bilan juda tez ma'lumot uzatish
Kafolatsiz
Paketlar yetib borishini kafolatlamaydi - "fire and forget"
Ulanishsiz
Oldindan ulanish o'rnatish kerak emas
Yengil
Kam resurs talab qiladi va sodda
Qayerda ishlatiladi: DNS, Video streaming, Online o'yinlar, VoIP
TCP vs UDP: Qachon nimani ishlatish?
| Xususiyat | TCP | UDP |
|---|---|---|
| Ulanish | Ulanishga asoslangan | Ulanishsiz |
| Ishonchlilik | ✓ Yuqori | ✗ Past |
| Tezlik | Sekinroq | ✓ Tezroq |
| Tartib | ✓ Kafolatlanadi | ✗ Kafolatlanmaydi |
| Overhead | Katta (20-60 bytes) | ✓ Kichik (8 bytes) |
| Xato tuzatish | ✓ Ha | ✗ Yo'q |
TCP Three-Way Handshake
TCP ulanish o'rnatish uchun "uch bosqichli qo'l siqish" jarayonidan foydalanadi:
SYN (Synchronize)
Mijoz serverga SYN paketi yuboradi: "Ulanish o'rnatmoqchiman"
Client → Server: SYN (seq=100)
SYN-ACK (Synchronize-Acknowledge)
Server javob qaytaradi: "Qabul qilaman va men ham ulanmoqchiman"
Server → Client: SYN-ACK (seq=300, ack=101)
ACK (Acknowledge)
Mijoz tasdiqlaydi: "Ulanish tayyor, ma'lumot yuborishimiz mumkin"
Client → Server: ACK (ack=301)
Portlar (Ports)
Portlar - bu transport qatlamida ilovalarni ajratish uchun ishlatiladi. Har bir xizmat ma'lum bir port raqamida tinglaydi.
Well-Known Portlar
0-1023
80 - HTTP
443 - HTTPS
22 - SSH
21 - FTP
25 - SMTP
Registered Portlar
1024-49151
3306 - MySQL
5432 - PostgreSQL
3389 - RDP
8080 - HTTP alt.
Dynamic Portlar
49152-65535
Vaqtinchalik portlar
Mijoz tomonida ishlatiladi
Dinamik taqsimlanadi
QUIC - Zamonaviy protokol
QUIC (Quick UDP Internet Connections) - Google tomonidan yaratilgan yangi protokol. U UDP asosida ishlaydi, lekin TCP kabi ishonchlilikni ta'minlaydi.
QUIC afzalliklari:
Tezroq ulanish o'rnatish (0-RTT yoki 1-RTT)
O'rnatilgan shifrlash (TLS 1.3)
Ko'p oqimli uzatish (multiplexing)
Yo'qolgan paketlar muammosi yo'q
Mobil tarmoqlarda yaxshi ishlaydi
HTTP/3 protokolida ishlatiladi
Asosiy xulosalar
- Transport qatlami ilovalarni tarmoqda ifodalaydi
- TCP - ishonchli, ulanishga asoslangan protokol
- UDP - tez, lekin kafolatsiz protokol
- Portlar turli xizmatlarni ajratish uchun ishlatiladi
- QUIC - zamonaviy, tez va xavfsiz protokol