Tarmoq Asoslari
Kiberxavfsizlik sohasida ishlash uchun kompyuter tarmoqlari qanday ishlashini tushunish zarur. Tarmoq — ikki yoki undan ortiq qurilmaning ma'lumot almashishi uchun ulangan tizim. Bu bo'limda OSI modeli, TCP/IP, protokollar, IP-manzillash va asosiy tarmoq tushunchalari o'rganiladi.
OSI va TCP/IP modellari solishtirmasi
OSI Modelining 7 qatlami
Amaliyot qatlami (Application Layer)
Foydalanuvchi ilovalari bilan to'g'ridan-to'g'ri muloqot qiladi. Protokollar: HTTP (80), HTTPS (443), FTP (21), SMTP (25), DNS (53), SSH (22), Telnet (23)
Taqdimot qatlami (Presentation Layer)
Ma'lumotlarni formatlaydi, shifrlaydi/shifr ochadi, siqadi. SSL/TLS, JPEG, PNG, ASCII, EBCDIC, Base64
Sessiya qatlami (Session Layer)
Ulanishlarni ochadi, boshqaradi, yopadi. NetBIOS, RPC, SIP. Checkpointing va recovery.
Transport qatlami (Transport Layer)
End-to-end ma'lumot uzatilishini ta'minlaydi. TCP (ishonchli, connection-oriented) va UDP (tez, connectionless). Port raqamlari 0-65535.
Tarmoq qatlami (Network Layer)
Mantiqiy manzillash va marshrutlash. IP protokoli, routerlar. IPv4 (32-bit) va IPv6 (128-bit). ICMP, ARP, OSPF, BGP.
Kanal qatlami (Data Link Layer)
Jismoniy ulangan qurilmalar orasidagi ma'lumot uzatilishi. MAC manzillar, Ethernet, Wi-Fi, switchlar, kadrlar (frames).
Fizik qatlam (Physical Layer)
Bitlarni signallarga aylantirish va uzatish. Kabellar (Cat5e, Cat6, optik tola), radio to'lqinlar, elektr signallar.
IP Manzillash
IPv4 — 32-bit manzil
192.168.1.100
4 oktet × 8 bit = 32 bit
Maksimal: ~4.3 milliard manzil. Hozirda tugab bormoqda.
IP sinflari:
| Sinf | Diapazon | Turi |
|---|---|---|
| A | 10.0.0.0/8 | Katta tashkilotlar |
| B | 172.16.0.0/12 | O'rta tashkilotlar |
| C | 192.168.0.0/16 | Kichik tarmoqlar |
| Loop | 127.0.0.0/8 | Loopback (localhost) |
IPv6 — 128-bit manzil
2001:0db8:85a3:0000:0000:8a2e:0370:7334
8 guruh × 16 bit = 128 bit
~340 undecillion manzil. IPv4 kamchiliklarini hal qiladi.
IPv6 afzalliklari:
- Juda ko'p manzil (amalda tugamaydi)
- IPSec o'rnatilgan (xavfsizlik)
- Autoconfiguration (DHCP shart emas)
- Yaxshilangan multicast
- Tezroq marshrutlash
Port Raqamlari va Protokollar
| Port | Protokol | Transport | Maqsad | Xavfsizlik xavfi |
|---|---|---|---|---|
| 20, 21 | FTP | TCP | Fayl uzatish | Parol oddiy matn |
| 22 | SSH | TCP | Xavfsiz ulanish | Shifrli |
| 23 | Telnet | TCP | Masofaviy boshqaruv | Shifrlanmagan — xavfli! |
| 25 | SMTP | TCP | Email yuborish | Spam tahdidi |
| 53 | DNS | TCP/UDP | Domen nom hal | DNS spoofing |
| 80 | HTTP | TCP | Veb trafik | Shifrlanmagan |
| 443 | HTTPS | TCP | Xavfsiz veb | TLS shifrli |
| 3389 | RDP | TCP | Windows masofaviy | Brute force maqsad |
TCP vs UDP
TCP (Transmission Control Protocol)
Client ← SYN-ACK ←
Client → ACK → (3-way handshake)
- Ishonchli — paket yo'qolsa qayta yuboriladi
- Tartibli yetkazish kafolati
- Sekinroq (overhead ko'p)
UDP (User Datagram Protocol)
(tasdiq yo'q, tez)
Connectionless protocol
- Tez — minimal overhead
- Ishonchsiz — paket yo'qolishi mumkin
- Tartib kafolanmagan
Tarmoq topologiyalari
Yulduz (Star)
Barcha qurilmalar markaziy switchga ulangan. Keng tarqalgan korporativ topologiya.
Oson boshqaruv, xato izolyatsiyasi
Markaziy nuqta — single point of failure
Shina (Bus)
Barcha qurilmalar bitta asosiy kabelga ulangan. Eski Ethernet (10BASE-5).
Arzon, sodda o'rnatish
Kabel uzilsa butun tarmoq o'ladi
Halqa (Ring)
Qurilmalar halqa shaklida ulangan. Token Ring texnologiyasi.
Trafik to'qnashuvi yo'q
Bitta qurilma buzilsa halqa to'xtaydi
Ko'p bog'lamli (Mesh)
Har bir qurilma boshqalarga ulangan. Internet'ning asosi.
Yuqori redundancy, ishonchlilik
Qimmat va murakkab
Daraxt (Tree)
Yulduz topologiyalarining ierarxik birlashmasi. Enterprise tarmoqlar.
Kengaytirishga qulay
Ildiz tugun buzilsa muammo
Gibrid (Hybrid)
Bir nechta topologiyaning aralashmasi. Hozirgi zamonaviy tarmoqlar.
Moslashuvchan, optimallashtirilgan
Murakkab boshqaruv
Tarmoq qurilmalari
Router (Yo'naltiruvchi)
Tarmoqlar orasidagi paketlarni yo'naltiradi. IP darajasida (3-qatlam). WAN va LAN bog'laydi.
Switch (Kommutator)
LAN ichidagi qurilmalarni ulaydi. MAC darajasida (2-qatlam). Intelligent hub.
Hub (Kontsentratorlar)
Barcha portlarga signal tarqatadi. 1-qatlam. Eskirgan, switch bilan almashtirildi.
Firewall
Kiruvchi/chiquvchi trafikni filtrlab turadi. Qoidalar asosida ruxsat beradi yoki bloklaydi.
Access Point (WAP)
Simsiz qurilmalar uchun tarmoqqa kirish nuqtasi. Wi-Fi (IEEE 802.11).
IDS/IPS
Intrusion Detection/Prevention — shubhali trafikni aniqlash va bloklash.
Bilimingizni tekshiring
1. OSI modelining qaysi qatlamida IP protokoli ishlaydi?
2. TCP va UDP orasidagi asosiy farq nima?
3. HTTPS qaysi portda ishlaydi?
Asosiy xulosalar
- OSI modeli 7 qatlamdan iborat — tarmoq muloqotini standartlashtiradi
- TCP/IP modeli 4 qatlamdan iborat — internetning asosidir
- TCP — ishonchli, UDP — tez; har biri o'z maqsadida ishlatiladi
- Port raqamlari xizmatlarni aniqlaydi — 80(HTTP), 443(HTTPS), 22(SSH)
- IPv4 (~4.3B manzil) tugayapti — IPv6 (128-bit) joriy etilmoqda