Tarmoq asoslari

Kiberxavfsizlik mutaxassislari uchun kompyuterlar bir-biri bilan qanday muloqot qilishini tushunish juda muhim. Tarmoqlar va protokollar haqida yaxshi bilimga ega bo'lish zaruratdir.

OSI Model - Open Systems Interconnection

OSI (Open Systems Interconnection) modeli tarmoqda muloqotni standartlashtirish va tushunishning oson va intuitiv usulini taqdim etadi.

OSI Model nima?

Model tarmoqda muloqot qilish uchun nimalar kerakligini aniq qiladi va talablarni 7 ta qatlamga bo'lish orqali murakkab jarayonni soddalashtirib beradi.

Har bir qatlam ma'lum vazifalarni bajaradi va qo'shni qatlamlar bilan o'zaro ta'sir qiladi.

OSI Model 7 qatlami

OSI Modelining 7 qatlami

7

Application Layer - Ilova qatlami

Odamlar ma'lumotlar va axborotni qayta ishlaydigan qatlam. Bu foydalanuvchilar bilan bevosita o'zaro ta'sir qiladigan qatlam.

Misollar:

HTTP/HTTPS FTP SMTP DNS
6

Presentation Layer - Taqdimot qatlami

Ma'lumotlar foydalanish mumkin bo'lgan formatda ekanligini ta'minlaydi. Ma'lumotlarni moslash, o'zgartirish va tarjima qilish uchun javobgar.

Vazifalari:

  • Kodlash (ASCII, Unicode)
  • Shifrlash (SSL/TLS)
  • Siqish (GZip, JPEG)
5

Session Layer - Sessiya qatlami

Ilova va quyi qatlamlar o'rtasidagi ulanishlarni boshqarish uchun javobgar. Sessiyalarni ochish, saqlash va yopish.

Protokollar:

SOCKS NetBIOS SIP
4

Transport Layer - Transport qatlami

Ilovalarni tarmoqda ko'rsatish imkonini beradi. Ma'lumotlar tarmoq orqali ishonchli yoki tez uzatilishini ta'minlaydi.

TCP

Ishonchli, tartiblangan ma'lumot uzatish

UDP

Tez, lekin ishonchsiz uzatish

3

Network Layer - Tarmoq qatlami

Paketlar tarmoqlar o'rtasida qaysi yo'l bilan yurishini aniqlash uchun javobgar. Routing (yo'llash) vazifasini bajaradi.

Protokollar:

IPv4 IPv6 ICMP IPSec
2

Data Link Layer - Ma'lumotlar havola qatlami

Paketlar qaysi jismoniy qurilmalarga borishini aniqlash uchun javobgar. MAC manzillari bilan ishlaydi.

Protokollar:

Ethernet Wi-Fi PPP
1

Physical Layer - Jismoniy qatlam

Ma'lumotlarni jismoniy vosita orqali uzatish uchun fizik infratuzilmani ifodalaydi. Signallar va elektr impulslari bilan ishlaydi.

Misollar:

  • Ethernet kabellari (Cat5, Cat6)
  • Optik tolali kabellar
  • Radio to'lqinlar (Wi-Fi, Bluetooth)

Qatlamlar qayerda amalga oshiriladi?

Dasturiy ta'minot (Software)

Yuqori 3 ta qatlam odatda operatsion tizim ichidagi dasturiy ta'minotda amalga oshiriladi.

7 Application
6 Presentation
5 Session

Apparat (Hardware)

Quyi 3 ta qatlam odatda tarmoqdagi qurilmalarda - masalan, Switch, Router, Hub'larda amalga oshiriladi.

3 Network
2 Data Link
1 Physical

4-qatlam: Ko'prik

Transport qatlami (4-qatlam) dasturiy ta'minot va apparat qatlamlari o'rtasidagi ko'prik vazifasini bajaradi. U yuqori va quyi qatlamlarni bog'laydi.

SDN - Software Defined Networking

SDN texnologiyasi apparat qatlamlarining ko'proq qismini dasturiy ta'minotda amalga oshirish imkonini beradi. Bu tarmoqni yanada moslashuvchan va boshqarish oson qiladi.

OSI Model tuzilishi

Nima uchun OSI Model muhim?

Standartlashtirish

Turli ishlab chiqaruvchilar va texnologiyalar o'rtasida standart til va tushuncha yaratadi.

Murakkablikni kamaytirish

Katta tizimni kichikroq, boshqarish mumkin bo'lgan qismlarga bo'ladi.

Muammolarni hal qilish

Muammolar qaysi qatlamda ekanligini aniqlash va tuzatish osonlashadi.

Mustaqil yangilanish

Har bir qatlam boshqalariga ta'sir qilmasdan yangilanishi yoki o'zgartirilishi mumkin.

Asosiy xulosalar

  • OSI Model - tarmoq muloqotini tushunish uchun standart framework
  • 7 ta qatlam - har biri o'z vazifasiga ega
  • Yuqori 3 qatlam - dasturiy ta'minotda (Application, Presentation, Session)
  • Quyi 3 qatlam - apparatda (Network, Data Link, Physical)
  • Transport qatlam - dasturiy va apparat o'rtasidagi ko'prik
  • Kiberxavfsizlik uchun har bir qatlamni tushunish muhim

Keyingi darslarda biz har bir qatlamni batafsil o'rganamiz va ularning kiberxavfsizlikdagi rolini ko'rib chiqamiz.

Dark Web Tarmoq qatlami