Tarmoq Qatlami (Network Layer)
Tarmoq qatlami (Network Layer) — OSI modelining 3-qatlami. Maqsadi: turli tarmoqlardagi qurilmalar orasida paketlarni marshrutlash. Asosiy protokol — IP (Internet Protocol). Routerlar shu qatlamda ishlaydi.
IPv4 sarlavhasi tuzilishi (20-60 bayt)
IP Protokoli asosiy xususiyatlari
IP xususiyatlari:
IP Xavfsizlik muammolari:
Manba IP manzilini soxtalash — autentifikatsiya yo'q
Teardrop — yaroqsiz fragmentlar orqali tizimni ishdan chiqarish
Ping of Death, Smurf hujumi — DoS
Marshrutlash (Routing)
Router — paketlarni bir tarmoqdan boshqasiga yo'naltiruvchi qurilma. Marshrutlash jadvali asosida qaror qabul qiladi.
# Router marshrutlash jadvalining misoli
192.168.1.0/24 dev eth0 proto kernel
10.0.0.0/8 via 192.168.1.254 dev eth1
0.0.0.0/0 via 192.168.1.1 dev eth0 (default route)
Statik Marshrutlash
Administrator tomonidan qo'lda belgilanadi.
- Oddiy va bashorat qilinadigan
- Kam resurs sarflaydi
- Katta tarmoqlarda moslashuvchan emas
- Qo'lda yangilash kerak
Dinamik Marshrutlash
Router protokollari avtomatik yangilaydi.
- Avtomatik moslashadi
- Katta tarmoqlarga mos
- • RIP (eski), OSPF (korporativ), BGP (internet)
- • BGP — internetning asosiy protokoli
Muhim Tarmoq Protokollari
ICMP — Internet Control Message Protocol
Xatoliklar va diagnostika xabarlari uchun. Ping va traceroute bu protokoldan foydalanadi.
# Ping — ICMP Echo Request/Reply
$ ping 8.8.8.8
64 bytes from 8.8.8.8: icmp_seq=1 ttl=55 time=10.2 ms
64 bytes from 8.8.8.8: icmp_seq=2 ttl=55 time=9.8 ms
ICMP hujumlari: Ping of Death, Smurf Attack, ICMP Flood
ARP — Address Resolution Protocol
IP manzilni MAC manzilga aylantiradi (lokal tarmoqda). LAN ichida qurilmalarni topish uchun ishlatiladi.
# ARP jadvali ko'rish
$ arp -a
192.168.1.1 at 00:11:22:33:44:55 [ether] on eth0
192.168.1.5 at aa:bb:cc:dd:ee:ff [ether] on eth0
ARP Spoofing/Poisoning — MITM hujumlarining asosi!
DNS — Domain Name System
Domen nomlarini IP manzilga aylantiradi. "Internetning telefon kitobi". UDP/TCP Port 53.
# DNS so'rovi
$ nslookup google.com
Non-authoritative answer:
Name: google.com Address: 142.250.185.238
DNS Spoofing — soxta IP qaytarish
DNS Amplification — DDoS kuchaytirish hujumi
DNS Cache Poisoning — cache ni zaharlash
DHCP — Dynamic Host Configuration Protocol
Qurilmalarga avtomatik IP manzil beradi. DORA jarayoni: Discover, Offer, Request, ACK.
1. DHCP Discover → broadcast
2. DHCP Offer ← server javobi
3. DHCP Request → so'rash
4. DHCP ACK ← tasdiqlash
DHCP Starvation, Rogue DHCP Server — xavfli hujumlar
Subnet (Kichik tarmoq) hisoblash
CIDR notatsiyasi /24 kabi yoziladi — qancha bit tarmoq uchun ajratilanini ko'rsatadi.
| CIDR | Subnet Mask | Hostlar soni | Foydalanish |
|---|---|---|---|
| /8 | 255.0.0.0 | 16,777,214 | Class A — katta |
| /16 | 255.255.0.0 | 65,534 | Class B — o'rta |
| /24 | 255.255.255.0 | 254 | Class C — kichik LAN |
| /30 | 255.255.255.252 | 2 | Point-to-point link |
| /32 | 255.255.255.255 | 1 | Bitta host |
Tarmoq qatlami xavfsizligi
Asosiy hujumlar:
Himoya choralari:
Bilimingizni tekshiring
1. ARP protokoli nimani aniqlaydi?
2. /24 subnet nechta host manzilini qo'llab-quvvatlaydi?
3. TTL (Time to Live) nima uchun ishlatiladi?
Asosiy xulosalar
- IP — connectionless va best-effort, yetkazilishni kafolatlamaydi
- ICMP — diagnostika, ARP — IP→MAC, DNS — nom→IP, DHCP — avtomatik IP
- Router — tarmoqlar orasida paketlarni marshrutlaydi (jadval asosida)
- IP Spoofing, ARP Poisoning, DNS Spoofing — asosiy 3-qatlam hujumlari
- IPSec, DNSSEC — tarmoq qatlami xavfsizlik texnologiyalari